Dưới góc nhìn kinh tế vĩ mô và quan hệ thương mại quốc tế, thuế quan đối ứng tuy không phải là khái niệm mới, nhưng cách mà chính quyền Mỹ đang áp dụng lại khiến nhiều chuyên gia lo ngại sâu sắc. Khác với các cuộc đàm phán thương mại thông thường – nơi mà đối thoại, hợp tác và nhân nhượng vẫn được xem là con đường chính – thì động thái áp thuế hàng loạt của Mỹ, đặc biệt dưới thời Tổng thống Donald Trump, đã mang nặng tính đối đầu và đơn phương. Đây không còn là những hành động giới hạn trong phạm vi điều chỉnh lợi ích giữa hai quốc gia, mà đã vươn tới cấp độ toàn cầu, tác động mạnh đến chuỗi cung ứng xuyên quốc gia, thị trường tài chính và niềm tin của nhà đầu tư trên khắp các châu lục.

Điều đáng nói ở đây là chính sách thuế quan mới của Mỹ không chỉ nhắm tới một quốc gia cụ thể như Trung Quốc mà đã lan rộng sang nhiều đối tác khác, bao gồm cả các đồng minh truyền thống như Canada, Mexico hay Liên minh châu Âu. Khi một quốc gia sử dụng thuế quan như vũ khí thương mại thì khả năng đối tác đáp trả là gần như chắc chắn. Và khi các quốc gia liên tục áp dụng thuế quan để đáp trả lẫn nhau, nền kinh tế thế giới rơi vào vòng xoáy trả đũa không hồi kết. Đây chính là nguyên nhân thổi bùng lên nỗi lo về một cuộc chiến tranh thương mại diện rộng – điều mà lịch sử đã từng chứng kiến vào những năm 1930 và hệ quả là cuộc Đại suy thoái kéo dài gần một thập kỷ.

Về phía nội bộ nước Mỹ, chính sách thuế quan cao như một con dao hai lưỡi. Trong ngắn hạn, có thể giúp bảo hộ một số ngành công nghiệp nội địa khỏi sự cạnh tranh từ nước ngoài. Tuy nhiên, lợi ích này thường mang tính cục bộ, hạn chế, trong khi thiệt hại lại lan rộng. Khi giá hàng nhập khẩu tăng cao, người tiêu dùng Mỹ là những người đầu tiên chịu ảnh hưởng. Mọi mặt hàng – từ xe hơi, hàng điện tử, đến nông sản – đều trở nên đắt đỏ hơn, kéo theo sức mua giảm, thị trường tiêu dùng suy yếu, và từ đó ảnh hưởng đến toàn bộ hệ sinh thái doanh nghiệp. Không chỉ vậy, tâm lý e dè trước rủi ro chính sách sẽ khiến các doanh nghiệp trì hoãn đầu tư, hoặc chuyển hướng sang thị trường ít bất ổn hơn, khiến tăng trưởng kinh tế Mỹ chững lại, thậm chí đối mặt với nguy cơ suy thoái cục bộ.

Nghiêm trọng hơn, thị trường tài chính vốn rất nhạy cảm với bất ổn chính sách. Mỗi lần biểu thuế mới được công bố hay một dòng tweet mang tính công kích xuất hiện từ Nhà Trắng, các chỉ số chứng khoán toàn cầu lập tức phản ứng dữ dội. Nhà đầu tư mất niềm tin, dòng vốn tháo chạy khỏi thị trường rủi ro, đồng USD biến động, và lãi suất cũng bị ảnh hưởng bởi áp lực lạm phát và kỳ vọng chính sách tiền tệ. Trong khi đó, các quốc gia đang phát triển – vốn phụ thuộc lớn vào xuất khẩu – bị kẹp chặt giữa hai gọng kìm: một bên là giảm cầu từ Mỹ, bên còn lại là rủi ro đối với đồng nội tệ và dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Câu hỏi đặt ra là, liệu chính sách thuế quan này có thực sự mang lại lợi ích dài hạn cho nước Mỹ hay chỉ là một đòn bẩy chính trị ngắn hạn nhằm tranh thủ lá phiếu cử tri? Nếu nhìn dưới góc độ dài hạn và toàn diện, chính sách này đang đặt nước Mỹ vào thế cô lập trong trật tự thương mại quốc tế, làm lung lay vai trò của nước này như người dẫn dắt các chuẩn mực thương mại toàn cầu. Sự bất ổn, thiếu nhất quán trong chính sách sẽ khiến các đối tác mất lòng tin, thậm chí chủ động xây dựng các liên minh thương mại mới không có sự hiện diện của Mỹ – điều đã từng xảy ra với Hiệp định CPTPP sau khi Mỹ rút lui.

Thế giới ngày nay không thể tách rời trong chuỗi giá trị toàn cầu, nơi mọi quyết định kinh tế đều liên đới lẫn nhau. Một quyết định đơn phương, nếu không tính đến hệ quả lan tỏa, sẽ không chỉ làm tổn thương các đối tác mà còn chính quốc gia khởi xướng. Vì vậy, những cảnh báo về một thời kỳ khó khăn, hỗn loạn về kinh tế, với suy thoái có thể lan rộng từ Mỹ sang toàn cầu, không phải là sự bi quan, mà là lời cảnh tỉnh nghiêm túc cho tất cả những ai đang theo đuổi chính sách bảo hộ cực đoan và đơn phương áp đặt quyền lực thương mại trong một thế giới ngày càng liên kết chặt chẽ như hiện nay.