Đất hiếm và độc tố trên dòng sông Mekong

Ngồi kéo lưới trên chiếc thuyền đuôi dài tại Chiang Saen, miền Bắc Thái Lan, ông Yana thất vọng nhìn mẻ cá ít ỏi. Nhưng điều khiến ông lo sợ hơn cả là liệu có ai còn dám mua chúng. Cơn sốt khai thác đất hiếm không kiểm soát tại Myanmar và Lào đang tạo ra những dòng chảy độc hại. Đất hiếm – thành phần không thể thiếu trong sản xuất điện thoại thông minh, xe điện, cho đến tên lửa Tomahawk hay tiêm kích F-35 – đang trở thành bản án tử cho hệ sinh thái đường thủy.

Ông THANAPOL PENRAT, Nhà nghiên cứu tại Đại học Naresuan, Thái Lan cho biết: “Vấn đề nằm ở tình trạng ô nhiễm nguồn nước xuyên biên giới từ hoạt động khai thác đất hiếm và vàng không được kiểm soát chặt chẽ tại Myanmar. Tôi thực sự lo ngại khi thấy hoạt động này cũng lan rộng sang Lào. Chúng ta đang có thêm những nguồn xả thải khổng lồ khác, tạo ra tác động cộng hưởng cực kỳ nguy hiểm lên sông Mekong.”

Tại phòng thí nghiệm của Đại học Naresuan, những con số thống kê chính là bằng chứng đanh thép nhất. Phân tích những mẫu nước, cá và trầm tích từ các nhánh sông Mekong cho thấy nồng độ cực cao của thạch tín, thủy ngân, chì và cadimi (Cd). Những khối u kỳ dị hay sự biến đổi sắc tố trên vảy cá là dấu hiệu của một hệ sinh thái đang dần kiệt quệ.

Bà WARAKORN MANEECHUKET, Nhà nghiên cứu tại Đại học Naresuan, Thái Lan cho biết: "Chúng tôi phân tích các mẫu cá và trầm tích để xác định dấu hiệu bệnh lý và nồng độ nhiễm độc. Có 4 chỉ số kim loại nặng nguy hiểm đo lường được là thạch tín gây suy nội tạng, thủy ngân phá hủy hệ thần kinh, chì làm suy giảm nhận thức và cadimi tàn phá thận.”

Để tự cứu mình, ngư dân địa phương đang được huấn luyện sử dụng một ứng dụng điện thoại để nhận diện và xây dựng cơ sở dữ liệu về những loại cá nghi nhiễm độc. Nhưng hiểm họa không chỉ dừng lại bên bờ sông. Khi độc tố xâm nhập vào nguồn nước tưới tiêu, nó tấn công thẳng vào chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu đi khắp thế giới. Ông Niwat Royklaew, người đã dành 40 năm bảo vệ sông Mekong, khẳng định ô nhiễm kim loại nặng là mối đe dọa nghiêm trọng nhất với dòng sông – một kẻ thù vô hình.

Ông NIWAT ROYKLAEW, Nhà hoạt động môi trường cho biết: “Chúng ta phải bắt đầu giải quyết vấn đề này ngay lập tức, vì những độc tố này sẽ tồn tại dai dẳng trong nguồn nước. Chỉ riêng việc dừng hoạt động của các mỏ khai thác là không đủ để làm biến mất hoàn toàn các chất độc hại ra khỏi hệ sinh thái.”

Tại vùng núi phía Bắc Thái Lan, các cộng đồng dân tộc thiểu số như người Shan đang đứng trước ngã ba đường. Chính quyền khuyến cáo họ tránh tiếp xúc với nước sông, nhưng với những người nông dân sống nhờ đất, nhờ nước, điều đó là không thể.

Bà SANGRAWEE SUWEERAKARN, Tổ chức Romphothi - Nhóm vận động cho cộng đồng người Shan cho biết: “Nếu tình trạng nhiễm độc tiếp diễn, thế hệ trẻ chắc chắn sẽ phải bỏ xứ mà đi. Họ không thể tiếp tục cuộc sống làm nông khi nguồn nước nguồn nước vốn là mạch máu không còn an toàn nữa.”

Đất hiếm là xương sống của công nghệ cao và quốc phòng hiện đại. Trong cuộc đua tích trữ nguyên liệu của các cường quốc, nhu cầu khai thác sẽ còn tăng vọt. Đó là tín hiệu đáng báo động cho sông Mekong. Nếu không có một cơ chế kiểm soát xuyên quốc gia, cái giá phải trả cho sự tiến bộ công nghệ có thể chính là sự hủy diệt của dòng sông đang nuôi sống cả vùng Đông Nam Á.