Với bề dày lịch sự của một đất nước có hơn 4 nghìn năm hình thành và phát triển, cùng nền văn hóa đa dạng và độc đáo, hệ thống bảo tàng Việt Nam cũng hết sức phong phú và đặc sắc. Tuy nhiên, làm thế nào để có thể phát huy hết các giá trị của hệ thống bảo tàng này để bảo tồn tốt nhất những giá trị văn hóa và lịch sử mà bảo tàng lưu giữ? 

Thời đại công nghệ 4.0 đang có những tác động toàn diện, mạnh mẽ và sâu sắc lên mọi hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội… Trong đó, số hóa bảo tàng cũng đang là một xu hướng mới đem đến những trải nghiệm hoàn toàn khác về cách tiếp cận, thưởng thức và thăm quan bảo tàng cho đông đảo công chúng. Hiện nay, tại Việt Nam, đã có không ít bảo tàng nhanh chóng đổi mới, bắt kịp xu thế, nghiên cứu áp dụng các công nghệ số vào công tác lưu trữ, trưng bày hiện vật, xây dựng bảo tàng trực tuyến, tương tác 3D, công nghệ thực tế ảo. Nhờ đó, những di sản vô giá của lịch sử đã được hòa mình vào dòng chảy thời đại để khoác lên mình một sức sống mới. Và hơn thế nữa nó còn mang đến khả năng lưu giữ số hóa cho tương lai.

Cuộc hành trình khám phá bảo tàng Quảng Ninh đã bắt đầu. Toàn bộ không gian Bảo tàng Quảng Ninh được mô hình hoá bằng công nghệ 3D, từ kiến trúc độc đáo cho đến những không gian ấn tượng cùng những hiện vật phong phú phía trong. Bảo tàng ảo đã mang đến cho du khách những góc nhìn khá chân thực dù không trực tiếp có mặt tại bảo tàng.

Bất cứ ai, ở bất cứ đâu, không cần phải quá am hiểu về công nghệ cũng có thể dễ dàng tham quan Bảo tàng Quảng Ninh và hiểu cặn kẽ về những giá trị văn hóa, lịch sử mà bảo tàng này đang lưu giữ… Có thể thấy với việc áp dụng công nghệ số, những ngăn cách về không gian đã bị xóa nhòa để những nét đẹp văn hóa có thể đến được với toàn Thế giới. Và ngay bây giờ, hãy cùng tôi tiếp tục khám phá một bảo tàng khác ở ngay thủ đô Hà Nội cùng chiếc điện thoại thông minh này nhé.

Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh được cài ứng dụng iMuseum, hai bạn trẻ này đã có thể tự đi tham quan bảo tàng và tìm hiểu về dòng chảy phát triển của nền mỹ thuật Việt Nam từ thời Tiền-Sơ đến nay.

Được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam triển khai từ năm 2021, ứng dụng thuyết minh đa phương tiện này sử dụng công nghệ quét mã QR và định vị iBeacon giúp khách tham quan có thể nghe thuyết minh về hiện vật, đọc nội dung bài giới thiệu, xem ảnh chất lượng cao và xác định vị trí trưng bày hiện vật. Đặc biệt hỗ trợ 8 loại ngôn ngữ khác nhau, tạo ra cho khách tham quan những trải nghiệm mới.

Rõ ràng, việc ứng dụng công nghệ thông tin đang hỗ trợ tích cực cho công tác bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa tại các bảo tàng. Cùng với đó, đây cũng là cách để các bảo tàng thu hút thêm lượng khách tham quan, từ đó lan tỏa những giá trị văn hóa, lịch sử tốt đẹp đến với công chúng trong và ngoài nước.

Trong những nhiệm vụ trọng tâm để tiếp tục xây dựng, giữ gìn, chấn hưng và phát triển nền văn hoá của dân tộc được TBT Nguyễn Phú Trọng nêu ra trong bài phát biểu của mình tại Hội nghị văn hóa vừa qua đó là cần phải xây dựng môi trường văn hoá số phù hợp với nền kinh tế số, xã hội số và công dân số, làm cho văn hoá thích nghi, điều tiết sự phát triển bền vững của đất nước trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Số hóa bảo tàng chỉ là một phần rất nhỏ trong nhiệm vụ lớn đó. Và cũng còn rất nhiều việc phải làm.

Trống Ngọc Lũ – một trong 20 bảo vật quốc gia đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Không chỉ được trưng bày tại đây, bảo vật này còn được số hóa và trưng bày 3D trên website để du khách có thể tham quan trực tuyến.

Ngay từ năm 2013, đón nhận xu hướng chuyển đổi số, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đã tiến hành số hóa những hiện vật tiêu biểu và xây dựng những chuyên đề trưng bày 3D đầu tiên tại Việt Nam. Song, việc số hóa này mới chỉ được thực hiện từng phần trong khoảng 200.000 hiện vật, tư liệu do còn không ít khó khăn…

Đây là khó khăn chung của hầu hết các bảo tàng hiện nay trong quá trình chuyển đổi số. Vì vậy, yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường phối hợp cần phải được đặt ra.

Cùng với đó là yếu tố công nghệ. Các bảo tàng cần từng bước nâng cấp và đảm bảo đồng bộ hệ thống cơ sở dữ liệu số về các tài liệu, hiện vật, có chiến lược phù hợp giữa nội dung và hạ tầng công nghệ. Việc này đòi hỏi phải có nguồn lực tương xứng…

Từ năm 2021, Chính phủ đã phê duyệt Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030. Theo đó, đặt mục tiêu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa trên nền tảng công nghệ số thống nhất, phục vụ công tác lưu trữ, quản lý, nghiên cứu, bảo tồn, khai thác, quảng bá di sản… Và để đạt được mục tiêu này, bên cạnh nhiều nhóm nhiệm vụ, giải pháp cụ thể, có lẽ trước tiên phải là sự chuyển đổi trong tư duy của những người làm công tác bảo tàng và công tác di sản văn hóa.

Hiện nay, cả nước có 166 bảo tàng, trong đó có 4 bảo tàng quốc gia với hơn 3 triệu hiện vật Việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy các giá trị văn hoá, trong đó có xây dựng và phát triển hệ thống bảo tàng trên cơ sở tiếp cận công nghệ của thời đại chính là một trong những động lực để tăng cường "sức mạnh văn hóa mềm", góp phần nâng cao sức mạnh tổng hợp của quốc gia, dân tộc. Tiểu mục Xây dựng nền văn hóa bản sắc Việt Nam xin được khép lại tại đây.