Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, cả nước đã ghi nhận 60 vụ tai nạn đường sắt, làm 23 người thiệt mạng, 36 người bị thương và phần lớn đều xuất phát từ những điểm giao cắt không được bảo vệ đúng mức.

Trước thực trạng này, ngành giao thông vận tải cùng lực lượng Cảnh sát giao thông đang đặt nhiều kỳ vọng vào việc ứng dụng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, như một lá chắn mới trong cảnh báo nguy cơ, phát hiện sớm nguy hiểm, từng bước kéo giảm tai nạn và bảo vệ an toàn trên mỗi cung đường ray.

Trên những tuyến đường ray cũ, băng qua những khu phố đông đúc là nơi mà mỗi ngày, hàng nghìn người dân vẫn lặng lẽ băng qua đường sắt như một thói quen. Nhưng đôi khi, chỉ một cái ngoảnh đầu chậm hơn vài giây là sinh mạng đã không còn cơ hội quay lại. Tai nạn đến bất ngờ, thảm khốc, chỉ vì một đoạn đường thiếu rào chắn, một lần thiếu quan sát, hay một tín hiệu cảnh báo không kịp thời.

Hiện nay, hệ thống đường sắt Việt Nam dài hơn 3.000 km, phần lớn được xây dựng từ nửa thế kỷ trước, vẫn vận hành bằng công nghệ diesel cũ kỹ. Trong khi đó, nhiều nước trên thế giới đã tiến đến giai đoạn điện khí hóa, điện từ, thậm chí vận hành bằng dữ liệu thời gian thực. Đặc biệt, mạng lưới đường sắt Việt Nam có quá nhiều đường ngang lối mở, hiện có tới hơn 4.000 lối đi dân sinh tự mở, trái phép, hầu hết không có rào chắn, không có người gác, không có công nghệ hỗ trợ. Đây là thực tế khiến tai nạn giao thông đường sắt luôn diễn biến phức tạp.

Tại nhiều quốc gia, các hệ thống trí tuệ nhân tạo đã được ứng dụng rộng rãi để giám sát đường ray và phòng ngừa va chạm. Còn tại Việt Nam, mô hình đầu tiên tích hợp cảm biến từ trường và AI đã được thí điểm tại Đà Nẵng. Khi có vật cản, hệ thống sẽ cảnh báo bằng còi và đèn từ xa, đủ thời gian để lái tàu phanh kịp thời. Mỗi camera, mỗi cảm biến, mỗi cảnh báo sớm là sự tiếp sức cho lực lượng Cảnh sát giao thông, lực lượng nhân viên đường sắt giảm áp lực nhân lực, tăng hiệu quả ngăn ngừa tai nạn.

Không chỉ trên mặt đất, những nguy cơ từ lòng đất cũng đang được phát hiện bằng radar xuyên đất và trí tuệ nhân tạo. Các nghiên cứu mới nhất tại Đức và Nhật Bản cho thấy, kết hợp giữa máy học và cảm biến rung có thể giúp phát hiện sớm lún nền, nứt gãy ray, hoặc rò rỉ nước những yếu tố thường dẫn đến trật bánh tàu. Đây là công nghệ đang được Việt Nam nghiên cứu để áp dụng trên tuyến đường sắt cao tốc Bắc – Nam tương lai.

Không chỉ là đường ray thép và đầu máy hơi nước, ngành đường sắt đang bước vào giai đoạn mới, được điều hành bằng dữ liệu, giám sát bằng cảm biến, và bảo vệ bởi trí tuệ nhân tạo. Một giây cảnh báo sớm có thể cứu cả đoàn tàu. Một cảm biến nháy sáng là dấu hiệu của sự sống còn. Đó là lúc mà công nghệ không chỉ phục vụ giao thông, mà còn gìn giữ nhân mạng, bảo vệ tương lai. Và đó cũng là bước đi cần thiết, để Việt Nam sẵn sàng bước vào kỷ nguyên giao thông thông minh, nơi mỗi con đường, mỗi tuyến ray đều được bảo vệ bằng trí tuệ và quyết tâm của con người.