Nhìn từ trên cao, hồ Victoria vẫn tấp nập thuyền bè và chợ cá đông đúc. Thế nhưng, đằng sau sự nhộn nhịp ấy là thực tế đáng lo ngại: nguồn cá đang suy giảm nhanh chóng. Báo cáo mới của WWF mang tên *“Những loài cá bị lãng quên của châu Phi”* cho thấy, 26% loài cá nước ngọt trên toàn lục địa đang có nguy cơ tuyệt chủng, tức là cứ bốn loài thì có một loài có thể biến mất mãi mãi.

Bà Elizabeth Didi, một người bán cá, chia sẻ rằng trước kia mỗi ngày có thể thu được 200 kg cá, nhưng giờ đây để có được 20 kg đã là thử thách. Bà lo lắng nếu cá biến mất thì không còn biết làm gì khác để mưu sinh.

Trước tình trạng nguồn cá tự nhiên ngày càng cạn kiệt, một số ngư dân đã chuyển sang nuôi cá lồng. Anh David Otieno, một ngư dân, cho biết phương pháp đánh bắt truyền thống giống như một trò chơi may rủi, còn nuôi cá lồng thì có thể kiểm soát, theo dõi và đảm bảo chắc chắn về sản lượng thu hoạch.

Theo WWF, nghiên cứu về cá nước ngọt từ lâu bị xem nhẹ hơn so với cá biển. Thực tế đã có ít nhất 9 loài tuyệt chủng, 170 loài cực kỳ nguy cấp và hơn 500 loài “thiếu dữ liệu” – chưa rõ tình trạng, nhưng không có nghĩa là an toàn. Ông Eric Oyare, chuyên gia môi trường của WWF, nhấn mạnh mối đe dọa lớn nhất hiện nay đến từ loài ngoại lai và ô nhiễm. Các sinh vật như lục bình, cá rô sông Nile ở hồ Victoria hay tảo salvinia ở miền Nam châu Phi đều ảnh hưởng nặng nề đến hệ sinh thái. Bên cạnh đó, chất thải công nghiệp, thuốc trừ sâu, hóa chất từ nông nghiệp và khai thác mỏ đang hủy hoại các vùng đất ngập nước và nguồn nước ngọt.

Không chỉ riêng hồ Victoria, tình trạng suy giảm cá diễn ra trên khắp châu lục. Sản lượng cá ở đồng bằng sông Zambezi đã giảm tới 90%, loài chambo tilapia ở hồ Malawi sụt giảm tới 94%. Riêng hồ Victoria đã mất hơn 200 loài cá trong tổng số 600 loài từng tồn tại.

Các chuyên gia nhấn mạnh cá nước ngọt không chỉ là nguồn dinh dưỡng và sinh kế cho hàng triệu người dân, mà còn giữ vai trò quan trọng trong cân bằng sinh thái. WWF kêu gọi các chính phủ khẩn trương hành động: làm sạch nguồn nước, kiểm soát loài ngoại lai, bảo vệ sông ngòi và chấm dứt nạn đánh bắt tận diệt. Ông Eric Oyare cho biết, trong số hơn 3.281 loài cá đặc hữu của châu Phi, vẫn còn hơn 500 loài thiếu dữ liệu nghiên cứu do hạn chế về nguồn lực và kinh phí. Vì vậy, cần có sự chung tay từ nhiều bên để đầu tư cho nghiên cứu và phục hồi nghề cá nước ngọt, đưa nó ngang tầm với nghề cá biển.

Dù các chợ cá quanh hồ Victoria vẫn còn đông đúc, giới khoa học cảnh báo sự phong phú này đang dần biến mất. WWF nhấn mạnh, 10 năm tới sẽ mang tính quyết định: hoặc nguồn cá nước ngọt châu Phi tiếp tục suy thoái, hoặc được cứu vãn để bảo vệ sinh kế và tương lai của hàng triệu con người trên lục địa.