Một trong những sinh vật tiêu biểu cho hệ sinh thái của dòng sông là cá heo không vây Dương Tử. Số lượng loài quý hiếm này đã giảm mạnh, từ hơn 2.500 cá thể vào những năm 1990 xuống chỉ còn 1.012 vào năm 2017, nguyên nhân đến từ ô nhiễm môi trường, gia tăng lưu lượng tàu thuyền và hoạt động đánh bắt trái phép khiến nguồn thức ăn của cá heo bị cạn kiệt.

Giáo sư Vương Định, nhà nghiên cứu kỳ cựu đã gắn bó hàng chục năm với công tác bảo tồn loài động vật quý hiếm này cho biết: “Cá heo không vây Dương Tử nằm ở đỉnh chuỗi thức ăn, vì vậy tình trạng sinh tồn của chúng phản ánh mức độ đa dạng sinh học của toàn bộ hệ sinh thái Dương Tử. Nói một cách khác, bảo vệ cá heo không vây chính là bảo vệ dòng sông Dương Tử. Đây chính là điểm đột phá quan trọng trong chiến lược bảo tồn toàn diện con sông này.”

Quay trở lại năm 2006, giáo sư Vương từng dẫn đầu một nhóm nghiên cứu quốc tế trong nỗ lực tìm kiếm cá heo Baji, một loài cá heo khác đang bên bờ tuyệt chủng.

Sau chín ngày tìm kiếm không thu được kết quả, cá heo Baji chính thức bị tuyên bố tuyệt chủng chức năng. Cá thể nuôi nhốt cuối cùng của loài này hiện được lưu giữ trong viện bảo tàng, cùng với nhiều loài sinh vật thủy sinh quý hiếm khác.

Thời điểm đó, ông Vương từng lo ngại rằng cá heo không vây sẽ là loài tiếp theo chịu chung số phận.

Giáo sư Vương Định, Nhà nghiên cứu Thủy sinh học cho biết: “Đó thực sự là một bi kịch lớn, là bài học đau xót cho chúng tôi. Giống như cá heo Baji, cá heo không vây cũng nằm ở đỉnh chuỗi thức ăn. Nếu loài vật này không thể sống sót trên dòng Dương Tử, thì những loài khác cũng sẽ biến mất như hiệu ứng domino.”

Từ nỗi đau đó, công tác bảo tồn đã được đẩy mạnh. Năm 2021, Luật Bảo vệ Sông Dương Tử chính thức có hiệu lực. Theo đó, cấm đánh bắt trong vòng 10 năm, di dời các nhà máy khỏi bờ sông, nghiêm cấm xả thải hóa chất và nước thải sinh hoạt ra dòng sông. Nhờ đó, quần thể cá heo không vây đã bắt đầu phục hồi, với số lượng hiện tại vào khoảng 1.300 cá thể.

Tại Nghi Xương, một thành phố ở trung lưu sông Dương Tử, người dân đã bắt gặp những đàn cá heo không vây xuất hiện tại khu vực hạ lưu đập Cát Châu Bá.

Bà VIÊN QUẾ HOA, Người dân địa phương chia sẻ: “Tôi thấy ba con cá heo nhảy lên khỏi mặt nước, trong đó có hai con như một cặp đôi vậy. Chúng cứ nhảy lên rồi lại lặn xuống, nhảy rồi lặn, liên tục như thế.”

Chính phủ Trung Quốc đã tuyên bố cam kết phục hồi đa dạng sinh học trên sông Dương Tử. Bên cạnh loài cá heo không vây, số lượng loài cá bản địa trên sông đã tăng lên 344, nhiều hơn 36 loài so với thời điểm trước khi lệnh cấm đánh bắt được ban hành. Một số loài cá quý hiếm từng biến mất hàng thập kỷ nay đã bắt đầu tái xuất trong tự nhiên.

Ngoài ra, đã có mười khu bảo tồn tự nhiên và nhân tạo được thiết lập dọc theo sông Dương Tử nhằm bảo vệ loài cá heo không vây.

Giáo sư Vương Định, Nhà nghiên cứu Thủy sinh học cho biết: “Nhờ sự quyết tâm của chính phủ, chất lượng nước của sông Dương Tử đã được cải thiện rõ rệt. Đó là điều mà chúng ta có thể trực tiếp cảm nhận. Một trong những chỉ số rõ nét nhất chính là sự phục hồi của quần thể cá heo không vây.”

Hành trình hồi sinh sông Dương Tử còn dài, nhiều thách thức vẫn đang chờ đợi phía trước. Nhưng với quyết tâm của chính quyền, sự đồng lòng của người dân và tiếng nói từ giới khoa học, một tương lai xanh hơn cho dòng sông này là điều hoàn toàn có thể hy vọng.